Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży stanowi kluczowy element ich ogólnego rozwoju, osiągnięć edukacyjnych oraz przyszłego funkcjonowania społecznego.
W Polsce, podobnie jak w innych krajach, obserwuje się wzrost liczby zgłoszeń dotyczących problemów ze zdrowiem psychicznym wśród dzieci w wieku szkolnym. Szkoła podstawowa jest środowiskiem, w którym dzieci spędzają znaczną część swojego czasu, co czyni ją istotnym kontekstem zarówno dla identyfikacji problemów, jak i realizacji interwencji profilaktycznych i wspierających. Niniejszy artykuł ma na celu przegląd aktualnego stanu wiedzy na temat zdrowia psychicznego polskich dzieci w wieku uczęszczania do szkoły podstawowej (klasy 4-8) oraz po krótce, zidentyfikowanie głównych czynników ryzyka i wsparcia.
Aktualny stan zdrowia psychicznego polskich dzieci
Dane i raporty wskazują na zwiększoną częstość występowania różnych trudności natury psychicznej u uczniów szkół podstawowych. Najczęściej raportowane problemy to:
- Lęk i zaburzenia lękowe: Często manifestują się jako lęk separacyjny, fobia szkolna, uogólnione stany lękowe lub lęk społeczny.
- Objawy depresyjne: Choć depresja u dzieci może mieć nietypowy obraz (np. drażliwość zamiast smutku), jej częstość jest niepokojąca .
- Zaburzenia zachowania i nadpobudliwość (ADHD, ADD): Problemy z koncentracją, impulsywność i trudności w przestrzeganiu zasad stanowią wyzwanie zarówno dla uczniów, jak i kadry pedagogicznej.
- Problemy somatyczne na tle psychogennym: Bóle głowy, brzucha, nudności, często powiązane ze stresem szkolnym.
Czynniki ryzyka i czynniki chroniące
Czynniki Ryzyka:
- Presja egzaminacyjna: Związana z systemem edukacji i oczekiwaniami rodziców (np. egzamin ósmoklasisty).
- Relacje rówieśnicze: Zjawisko przemocy rówieśniczej (bullying), w tym cyberprzemocy.
- Problemy rodzinne: Konflikty, rozstania rodziców, trudności finansowe, lub zaburzenia psychiczne u członków rodziny .
- Nadużywanie urządzeń cyfrowych: Wzrost czasu spędzanego przed ekranem kosztem snu, aktywności fizycznej i interakcji społecznych.
Czynniki Chroniące:
- Dobre relacje z rodzicami i opiekunami: Silna więź emocjonalna i wspierająca to postawa rodziny.
- Wspierające środowisko szkolne: Poczucie przynależności, bezpieczna atmosfera w klasie i relacje z życzliwymi nauczycielami.
- Kompetencje społeczne i emocjonalne: Wysoka samoocena, umiejętność radzenia sobie ze stresem oraz skutecznego rozwiązywania konfliktów.
Zdrowie psychiczne polskich dzieci w szkołach podstawowych jest obszarem wymagającym systemowego i zintegrowanego podejścia. Rekomendacje obejmują systemowe wdrożenie edukacji emocjonalnej, zapewnienie ciągłości opieki między szkołą, rodziną i placówkami zdrowia oraz wzmocnienie roli nauczycieli jako pierwszego ogniwa wsparcia. W ostatnim aspekcie realizacja zajęć tutoringu szkolnego może znacząco przyczynić się do poprawy dobrostanu psychicznego dzieci i młodzieży.
Tutoring Szkolny jako narzędzie wsparcia dobrostanu psychicznego
Tutoring szkolny, rozumiany jako indywidualna i spersonalizowana relacja edukacyjna między uczniem a tutorem (nauczycielem) wykracza daleko poza samą korepetycję czy wsparcie w nauce. W kontekście zdrowia psychicznego dzieci w szkole podstawowej, tutoring pełni funkcję silnego czynnika chroniącego, wspierając ich dobrostan emocjonalny i psychologiczny.
Kluczowym pozytywnym aspektem tutoringu jest indywidualne podejście do ucznia. W przeciwieństwie do dużej klasy szkolnej, relacja 1:1 tworzy bezpieczną i spokojną przestrzeń, w której dziecko może swobodnie wyrażać swoje obawy, frustracje związane z nauką oraz emocje. Tutor działa często jako powiernik i mentor, który:
- Akceptuje tempo pracy dziecka: Zmniejsza to presję czasu i stres związany z koniecznością nadążania za resztą klasy.
- Dostosowuje metody do stylu uczenia się: Pomaga dziecku odnieść sukces, co bezpośrednio buduje jego poczucie własnej skuteczności (self-efficacy).
Niepowodzenia w nauce są jednym z głównych źródeł lęku i niskiej samooceny u dzieci w wieku szkolnym. Tutoring koncentruje się na mocnych stronach ucznia i pomaga mu przekształcić porażki w konstruktywne lekcje.
- Doświadczenie sukcesu: Regularne osiąganie małych, mierzalnych celów w ramach sesji tutoringowych wzmacnia wiarę dziecka w jego własne możliwości. Poczucie, że “potrafię to zrobić” jest fundamentem odporności psychicznej.
- Rozwój metakognicji: Tutor uczy dziecko, jak się uczyć, pomaga mu zrozumieć własne procesy myślowe i emocje z nimi związane. Ta świadomość własnego uczenia się daje dziecku poczucie kontroli nad procesem edukacyjnym, co jest przeciwne do uczucia bezradności często towarzyszącego lękowi.
Dobry tutor nie tylko przekazuje wiedzę, ale także modeluje pożądane zachowania i umiejętności:
- Radzenie sobie z frustracją: Tutor uczy dziecko, jak reagować na błędy i wyzwania bez wpadania w zniechęcenie.
- Wzmacnianie relacji: Dla wielu dzieci, tutor staje się pozytywnym modelem dorosłego, co może być szczególnie ważne dla uczniów przeżywających trudności w domu lub mających problemy z nawiązywaniem relacji z rówieśnikami.
Tutoring szkolny w szkole podstawowej działa jak emocjonalny bufor, który redukuje stres szkolny, zwiększa samoocenę i wyposaża dziecko w niezbędne narzędzia psychologiczne do radzenia sobie z wyzwaniami edukacyjnymi, tym samym wprost wspierając jego dobrostan psychiczny. Dzięki indywidualnemu wsparciu, budowaniu relacji i koncentracji na mocnych stronach, tutoring tworzy przestrzeń, w której dziecko może rozwijać poczucie sprawczości i odporność psychiczną, niezbędne do radzenia sobie z wyzwaniami edukacyjnymi i emocjonalnymi.
Poprawa zdrowia psychicznego dzieci wymaga współpracy szkoły, rodziców i specjalistów. Tutoring szkolny może stać się jednym z najskuteczniejszych narzędzi wzmacniających.
Anita Woźniak